Ngữ văn lớp 10

Phân tích bài thơ Cảnh ngày hè của Nguyễn Trãi (có dàn ý và bài làm chi tiết)

Phân tích bài thơ Cảnh ngày hè của Nguyễn Trãi (có dàn ý và bài làm chi tiết)

Dàn ý chi tiết

I. Mở bài

Nguyễn Trãi là người anh hùng dân tộc, có tấm lòng sáng tựa sao khuê.

Những sác tác của ông có vị trí đặc biệt quan trọng trong nền văn học Việt Nam.

Tác phẩm’’Cảnh ngày hè’’ được viết khi ông ở ẩn tại Côn Sơn.

II. Thân bài

Câu thơ đầu:

Nguyễn Trãi đã bộc lộ tình yêu thiên nhiên tha thiết, hòa mình với thiên nhiên:

‘’Rồi hóng mát thuở ngày trường’’

  • Cách ngắt nhịp linh hoạt, lạ lùng theo chính dòng cảm xúc của mình 1/2/3, 4/4 tạo nên điểm nhấn cho toàn bài thơ.
  • Câu thơ lục ngôn ngắn gọn nhưng khá đầy đủ về thời gian, hoàn cảnh, tâm trạng của nhà thơ.
  • Nhịp thơ lạ lùng 1/2/3 chậm rãi kéo dài..

Ba câu tiếp:

Thế nhưng tất cả tâm tư đã được nén lại khi nhà thơ đối diện với thiên nhiên đầy sức sống:

"Hòe lục đùn đùn tán rợp giương

Thạch lựu hiên còn phun thức đỏ

Hồng liên trì đã tiễn mùi hương"

  • Từ ngữ: " đùn đùn – giương- phun – tiễn" là những động từ mạnh.
  • Thể hiện trạng thái động của bức tranh ngày hè – một bức tranh sống động, căng tràn sức sống, gợi cảm giác sức sống của thiên nhiên đang cựa quậy.
  • Đổi từ nhịp 4/3 đến nhịp 3/4 kết hợp với động từ mạnh "phun, tiễn" gợi tả sức sống tràn căng đầy chất chứa bên trong sự vật.

Câu năm, sáu:

Luôn trải lòng lắng nghe những âm thanh muôn vẻ của thiên nhiên và cuộc sống:

"Lao xao chợ cá làng ngư phủ

Dắng dỏi cầm ve lầu tịch dương"

  • Từ láy dắng dỏi đảo lên đầu câu kết hợp với hình nhr ẩn dụ cầm ve thể hiện được âm sắc trầm bổng, vang xa, âm thanh không còn inh ỏi, nhức óc mà du dương như bản nhac.
  • Tiếng "lao xao","dắng dỏi" phải chăng là tiếng lòng của ông, tiếng lòng của một vị quân tướng tung pha trận mạc .

Câu bảy, tám:

Thiên nhiên đã thổi bùng khát vọng đầu bạc mà vẫn tấm lòng son:

"Dẽ có ngu cầm đàn một tiếng

Dân giàu đủ khắp đòi phương"

  • Tác giả mượn điển tích để nói lên khát vọng của mình.
  • Câu thơ cuối sáu chữ ngắn gọn két hợp với nhịp 3/3 cho thấy sự dồn nén cảm xúc của cả bài thơ.

III. Kết bài

Bài thơ “Cảnh ngày hè” là sự sáng tạo độc đáo với hệ thống ngôn ngữ giản dị, tinh tế.

Trái tim yêu thương luôn hướng về dân về nước.

phan tich bai tho canh ngay he - Phân tích bài thơ Cảnh ngày hè của Nguyễn Trãi (có dàn ý và bài làm chi tiết)

Bài làm tham khảo

Thơ ca nghệ thuật là nơi người nghệ sĩ giãi bày những tâm trí, cảm xúc và sự rung động suốt cuộc đời. Bài thơ “Cảnh ngày hè” cũng là nơi mà Nguyễn Trãi- người anh hùng dân tộc bày tỏ những nỗi niềm sâu kín tự lòng mình. Ông đã có nhiều đóng góp và có vị trí trong nền văn học dân tộc. Đó là người anh hùng có “tấm lòng sáng tựa sao khuê”. Dù  sống trong hoàn cảnh nào vẫn không nguôi tấm lòng hướng về dân, về nước. Bài thơ “Cảnh ngày hè” được trích trong “Quốc Âm Thi Tập”. Qua bài thơ, ta không chỉ gặp tấm lòng của người nghệ sĩ mà còn thấu hiểu tâm sự của người anh hùng với nỗi lòng “ưu quốc ái dân”.

Xem thêm:  Bình giảng đoạn thơ sau trong Kính gửi cụ Nguyễn Du - Tố Hữu, làm rõ thái độ cảm thông, trân trọng với đại thi hào: Tiếng thơ ai động đất trời. Nghe như non nước vọng lời ngàn thu. Nghìn năm sau nhớ Nguyễn Du. Tiếng thương như tiếng mẹ ru những ngày

Mở đầu bài thơ tác giả Nguyễn Trãi đã bộc lộ tình yêu thiên nhiên tha thiết, hòa mình với thiên nhiên. Từ đó vẽ nên bức tranh thiên nhiên đầy màu sắc, có đường nét, âm thanh, hình ảnh tràn đầy sức sống. Thật hiếm hoi và có phần đặc biệt khi ta gặp trong thơ Ức Trai một hoàn cảnh:

"Rồi, hóng mát thuở ngày trường"

Bài thơ mở đầu bằng câu thơ lục ngôn ngắn gọn nhưng khá đầy đủ về thời gian, hoàn cảnh, tâm trạng của nhà thơ. Lẽ ra câu thơ phải bảy chữ mới đúng vì đây  là thể thơ thất ngôn bát cú , song Nguyễn Trãi đã lược đi một chữ thể hiện sự phá cách mới mẻ trong nền văn học nước ta thời ấy, góp phần Việt hóa thể thơ lúc bấy giờ. Từ "rồi" tách ra thành một nhịp thể hiện cảm nhận của tác giả về tình cảnh của mình. "Rồi’’ là từ cổ có nghĩa là nhàn nhã, rỗi rãi, không vướng bận điều gì. Cuộc đời của Nguyễn Trãi không mấy lúc được thanh thản, đây là lúc ông được sống ung dung, được thỏa ước nguyện hòa mình với thiên nhiên mà ông hằng mong muốn." Ngày trường" là ngày dài đây là cảm giác tâm lí về thời gian của người sống trong cảnh nhàn rỗi, thấy ngày dường như dài ra. Hai chữ "ngày trường" hiện lên nỗi chán của một ngày dài vô vị, ở đây không phải là thời gian của vật lý mà là thời gian tâm lí của tác giả. Với một con người đang nặng trĩu nỗi niềm lo cho dân cho nước như Nguyễn Trãi thì cảm giác ấy là rõ ràng hơn bao giờ hết. Đằng sau câu thơ dường như thấp thoáng một nụ cười chua chát trước cảnh trớ trêu ấy. Nhịp thơ lạ lùng 1/2/3 chậm rãi kéo dài,kết hợp với thanh bằng ở cuối câu vừa gợi tư thế ung dung tự tại vốn có của tác giả vừa tạo ra lời thơ như tiếng thở dài của thi nhân trước hoàn cảnh "ăn không ngồi rồi" bất đắc dĩ. Có thể nói nhà thơ nói việc hóng mát mà không hề đem lại cảm nhận nhàn tản thật sự, hướng "nhàn" mà không hề thấy thư thái . Phải chăng đó là khởi nguồn cho bao nỗi bực dọc của con người bất đác dĩ.

Bức tranh thiên nhiên mãnh liệt đầy sức sông. Thế nhưng tất cả tâm tư đã được nén lại khi nhà thơ đối diện với thiên nhiên đầy sức  sống:

"Hòe lục đùn đùn tán rợp giương

Thạch lựu hiên còn phun thức đỏ

Hồng liên trì đã tiễn mùi hương"

Nếu trong thơ trung đại cảnh ngày hè thường gây cảm giác nóng:

"Nước nóng sùng sục đầu rô trỗi

Ngày nắng chang chang lưỡi chó lè."

Hay:

"Ai xui con cuốc gọi vào hè

Cái nóng nung người nóng nóng ghê"

(Từ Diễm Hồng)

Và trong thơ của Trần Đăng Khoa ngày hè cũng hiện lên một cách oi bức:

"Nước như ai nấu

Chết cả cá cờ

Cua ngoi lên bờ

Mẹ em xuống cấy"

Thì cảnh ngày hè của Nguyễn Trãi dường như nổi bật hơn nhưng lại không chói chang, oi nồng và khó chịu mà lại mát dịu, tinh tế. Điều đó cho thấy tình yêu thiên nhiên thiết tha tâm hồn luôn mở rộng đón nhận thiên nhiên. Dưới ngòi bút đầy tài năng của Nguyễn Trãi cách cảm nhận bằng thị giác ,một bức tranh thiên nhiên thật sống động  đầy màu sắc đã hiện lên một cách chân thực nhất . Đó là màu xanh của cây hòe, màu đỏ của hoa lựu, màu hồng của hoa sen, màu vàng lung linh của nắng chiều. Tất cả hòa quyện lại với nhau tạo nên cảnh vật đặc trưng của mùa hè. Ba câu thơ nói đến ba loại cây nhưng dường như gửi gắm kín đáo cả hồn người. Các động từ mạnh "đùn đùn" dồn dập lớp này đến lớp khác, "giương" mở rộng ra, tràn ra.Không chỉ diễn tả sự nảy nở trong trạng thái tĩnh của thiên nhiên mà còn thể hiện trạng thái động của bức tranh ngày hè – một bức tranh sống động, căng tràn sức sống, gợi cảm giác sức sống của thiên nhiên đang cựa quậy, thôi thúc từ bên trong không chịu được nên phải giương, phun từ lớp này đến lớp khác. Đằng sau câu thơ ta cảm nhận được tấm lòng náo nức, tình yêu thiên nhiên, gắn với thiên nhiên của thi nhân. Hai câu thơ tiếp theo:

Xem thêm:  Phân tích thân phận người phụ nữ trong xã hội cũ qua một số bài ca dao than thân (có dàn ý và bài làm chi tiết)

"Thạch lựu hiên còn phun thức đỏ

Hồng liên trì đã tiễn mùi hương"

Đổi từ nhịp 4/3 thành nhịp 3/4 kết hợp với động từ mạnh "phun, tiễn" gợi tả sức sống căng đầy chất chứa bên trong sự vật, tạo nên hình ảnh mới lạ đầy biểu tượng trong câu thơ"hồng liên trì đã tiễn mùi hương". Thi nhân không chỉ cảm nhận cảnh vật bằng thị giác mà còn cảm nhận bằng thính giác, khứu giác. Câu thơ tả cảnh mà dường như tả tâm trạng của người. Màu đỏ phải chăng là ẩn dụ của tấm lòng sắt son  với dân,với nước? Mùi hương thơm ngát của sen phải chăng là ẩn dụ cho tâm hồn thanh sạch, thanh cao, là lí tưởng chẳng bao giờ phai mờ của anh hùng Nguyễn Trãi suốt đời phấn đấu vì đất nước vì dân yên bình? Rõ ràng cảnh và người có nét tương đông đều đẹp đẽ và hài hòa. câu thơ "thạch lựu hiên còn phun thức đỏ" gợi nhớ đến câu thơ truyện kiều của Nguyễn Du

"Dưới trăng quyên đ̃ã gọi hè

Đầu tường lửa lựu lập lòe đâm bông"

Hình ảnh trong hai câu thơ, cả hai thi sĩ đều có cái nhìn tâm trạng về cảnh vật, hiện lên có âm thanh màu sắc và đường nét, nếu Nguyễn Du thiên về tạo hình sắc"lập lòe" thì Nguyễn Trãi với từ "phun" và "tiễn" lại thiên về tả sức sống trạng thái của sự vật. Hai câu thơ câu trên tả sắc, câu dưới gợi hương. Thiên nhiên ấy chứa chan bao cảm xúc lúc dịu nhẹ lan tỏa, lúc bừng bừng phun trào để cuối cùng đọng lại cảm giác man mác tiếc nhớ làn hương sen hồng. Phải là một người có tâm hôn tinh tế giàu liên tưởng thì mới cùng một lúc diễn tả nhiều cảm giác chỉ trong vài ba câu thơ cô đọng như vậy.

Nguyễn Trãi không chỉ có "trái tim" biết yêu thiên nhiên, mà còn có một "trái tim" luôn trải lòng lắng nghe những âm thanh muôn vẻ của thiên nhiên và cuộc sống:

"Lao xao chợ cá làng ngư phủ

Dắng dỏi cầm ve lầu tịch dương"

Có một sự chuyển đổi cảm xúc trong cách lắng nghe âm thanh của cuộc sống. Nếu ở những câu trên tác giả cảm nhận thiên nhiên từ gần đến xa thì đến câu thơ 5,6 tác giả cảm nhận âm thanh từ xa đến gần. Sử dụng từ láy "lao xao" kết hợp với đảo ngữ cho thấy âm thanh mang đặc trưng của làng chài ồn ào nhộn nhịp. Đó cũng là tín hiệu của cuộc đời đầy "muối mặn mồ hôi". Thiên nhiên mùa hè không hề tĩnh lặng, u trầm trong thời điểm chiều buông mà trái lại gần gũi và sôi động. Từ láy ‘’dắng dỏi’’ đảo lên đầu câu kết hợp với hình ảnh ẩn dụ ‘’cầm ve’’ thể hiện được âm sắc trầm bổng, vang xa, âm thanh không còn inh ỏi, nhức óc mà du dương như bản nhạc. Phải chăng Nguyễn Trãi đã mở hồn mình để cảm nhận sức sống với biết bao niềm yêu đời, tinh thần lạc quan. Tiếng "lao xao,dắng dỏi" phải chăng là tiếng lòng của ông, tiếng lòng của một vị quân tướng tung pha trận mạc ,tiếng lòng nao nức muốn hòa cùng niềm vui sự sống? Cuộc sống của thi nhân không phải cuộc sống của một ẩn sĩ lánh đời mà là phản chiếu tâm hồn tha thiết  đón nhận mọi niềm vui trong cuộc sống thanh bình để quên đi nỗi sầu muộn.

Xem thêm:  Phân tích những đặc điểm giống nhau và khác nhau trong cảm hứng về quê hương đất nước của văn học Việt Nam từ năm 1945 đến năm 1975 được thể hiện qua hai bài thơ "Đất Nước" (trong trường ca "Mặt đường khát vọng") của Nguyễn Khoa Điềm và "Việt Bắc" của Tố Hữu

Sự day dứt, khát vọng mãnh liệt muốn trở lại với đời của nhà thơ. Thiên nhiên đem lại một bài học lớn, lay thức khát vọng trở lại đời của nhà thơ, thiên nhiên đã thổi bùng khát vọng đầu bạc mà vẫn tấm lòng son:

"Dẽ có ngu cầm đàn một tiếng

Dân giàu đủ khắp đòi phương"

Tác giả mượn điển tích để nói lên khát vọng của mình "ngu cầm" là đàn gảy khúc Nam Phong thời vua Đường Nghiêu, Ngu Thuấn hai triều đại lí tưởng của Trung Quốc có xã hội thanh bình, cuộc sống nhân dân hạnh phúc.

Nguyễn Trãi yêu thiên nhiên nhưng trên hết vẫn là tấm lòng tha thiết với dân với nước. Câu thơ cuối sáu chữ ngắn gọn két hợp với nhịp 3/3 cho thấy sự dồn nén cảm xúc của cả bài thơ. Nguyễn Trãi mong cho dân được ấm no nhưng đó phải là hạnh phúc cho tất cả mọi người. Câu thơ là điểm hội tụ, niềm vui của Ức Trai, Với Nguyễn Trãi vui hay buồn, lo âu hay thanh thản đều xuất phát từ cuộc sống nhân dân. Đó là nỗi niềm đau đáu lo cho dân, cho nước:

 "Đêm ngày cuồn cuộn nước triều đông"

Tác giả  rất tài tình trong việc sử dụng các hình ảnh có sức sống, giàu liên tưởng tưởng tượng ,cách ngắt nhịp linh hoạt,lạ lùng theo chính dòng cảm xúc của mình 1/2/3, 4/4 tạo nên điểm nhấn. Bài thơ “Cảnh ngày hè” là sự sáng tạo độc đáo với hệ thống ngôn ngữ giản dị, tinh tế; sử dụng nhiều biện pháp tu từ: ẩn dụ, đảo ngữ, các động từ mạnh tạo hiệu quả thẩm mĩ cho tác phẩm. Cái “ tâm” trong sáng, tinh tế và nhạy cảm  được thể hiện sâu sắc qua những tư tưởng, tình cảm luôn gắn bó sâu nặng với nhân dân , trái tim yêu thương luôn hướng về dân về nước. "Nghệ thuật chỉ làm nên những câu thơ, trái tim mới làm nên thi sĩ" quả thật sâu sắc khi trái tim của người anh hùng dân tộc có tấm lòng sáng tựa sao khuê với quan niệm ‘’dân vi bản’’.

Đỗ Anh Ngọc

Lớp 10A4 – Trường THPT Chuyên Lê Quý Đôn, Lai Châu

Từ khóa tìm kiếm:

  • hoàn thiện Long Thành filetype:pdf